De partij die de rechtsstaat als handelsmerk voerde, meet met twee maten. Nu ze aan de macht zijn, wordt dat steeds meer zichtbaar en is niet meer te verstoppen. Jarenlang was de rechtsstaattoets het favoriete wapen van D66 in het politieke debat. De PVV was niet rechtsstatelijk, Geert Wilders was een gevaar voor de democratie, zelfs wanneer de PVV via de normale parlementaire weg wetten wilde aanpassen of veranderen. Desondanks hanteerde niemand die beschuldiging zo consequent en hard als juist D66. Ze spraken de taal van de rechtsstaat zo overtuigend dat bijna niemand vroeg wíé eigenlijk de norm bepaalde. Zolang je de norm voortdurend benoemt, hoef je haar zelf niet na te leven.

Rob Jetten en de rechter
"Schop niet steeds tegen de rechter aan, ondermijn onze onafhankelijke rechtspraak niet." Mooie woorden van Rob Jetten toen hij nog D66-fractievoorzitter was. Later werd hij minister van Klimaat en voerde hij precies het klimaatbeleid uit dat een rechter via de Urgenda-zaak had opgelegd aan een democratisch gekozen kabinet. Voor D66 betekende respect voor de rechter vooral: de uitspraak enthousiast uitvoeren wanneer die politiek in het 'linkse' klimaatstraatje past.

Toeslagenaffaire
D66 maakte deel uit van het kabinet-Rutte III, het kabinet dat in januari 2021 moest aftreden nadat een parlementaire commissie had geconcludeerd dat de overheid "ongekend onrecht" had begaan. Tienduizenden gezinnen werden door de Belastingdienst als fraudeur behandeld zonder enig bewijs, zonder individuele beoordeling en soms puur op basis van hun nationaliteit. Rechtbanken gingen jarenlang mee in deze aanpak, waardoor wetgevende, uitvoerende én rechterlijke macht tegelijk faalden. Rob Jetten noemde het zelf "het falen van politiek en bestuur", maar verbond daar geen enkele conclusie aan voor zijn eigen partij.
Gewoon door naar de volgende verkiezingen.

From the river to the sea
In oktober 2023 kwalificeerde een meerderheid van de Tweede Kamer de leus "From the river to the sea" als een oproep tot geweld. Toch bleef DENK-Kamerlid El Abassi de leus gebruiken, noemde zionisme "verwerpelijk" en vergeleek politieke tegenstanders met nazi's en aanhangers van de "extreemrechtse nazistische omvolkingstheorie". Dat waren woorden die in scherpte alles overtroffen wat Wilders ooit over rechters heeft gezegd. De reactie van D66 bleef opvallend mild, het bleef bij: "de zorgen te delen" en daarna viel vooral een lange stilte. Begrijpelijk, want het kabinet-Jetten heeft geen meerderheid en DENK-steun kan per dossier nog van pas komen. De rechtsstaattoets geldt blijkbaar niet wanneer hij politiek onhandig uitkomt. JA21 werd ondertussen wél meteen buiten de coalitie gehouden, terwijl die partij nooit een door de Kamer als geweldsoproep bestempelde leus heeft gehanteerd.

Zaanstad: de maskers af
Het patroon wordt inmiddels ook op lokaal niveau zichtbaar, zoals recent in Zaanstad. Tijdens de coalitieonderhandelingen nodigde informateur Henry Meijdam specifiek de PVV en D66 uit om samen met hem in gesprek te gaan. D66 sloeg die uitnodiging af. Niet omdat de PVV iets strafbaars had gedaan, niet omdat een rechter het verbood en ook niet omdat de wet het niet toeliet. De echte reden was dat de partij haar eigen raadsleden officieel verbiedt om via formele kanalen met de PVV aan tafel te zitten. Wat wél mag? Informeel koffiedrinken in de wandelgangen, buiten het zicht. D66 heeft dus geen bezwaar tegen het gesprek zelf, maar wel tegen de zichtbaarheid ervan. Dat is geen principe. Dat is laf gedrag.

Ronduit ondemocratisch.
Artikel 27 van de Gemeentewet is glashelder: een raadslid heeft een vrij mandaat en vertegenwoordigt de hele gemeente, niet de partijleiding in Den Haag. Een zichzelf Democraten'66 noemende partij die haar eigen volksvertegenwoordigers verbiedt gehoor te geven aan een democratisch aangestelde informateur, ondermijnt actief het lokale democratische proces. Wilders noemde ooit een rechtbank een "neprechtbank" en werd daar jarenlang op afgerekend. Partijleiding bepaalt in Zaanstad echter welke democratisch gekozen fracties nog officieel als gesprekspartner mogen gelden, en welke niet. Zonder wet, zonder rechter, gewoon omdat de partij het oplegt.
De partij houdt anderen graag de spiegel voor, maar vertikt er zelf in te kijken.